گسترش شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه اینستاگرام، در کنار تسهیل ارتباطات حوزه سلامت، زمینه سوءاستفاده برخی افراد از عناوین پزشکی بدون داشتن صلاحیت علمی و حرفه‌ای را فراهم کرده است.
خبرگزاری سلامت (طبنا) ـ علی احمدی‌نیا: این پدیده که فراتر از یک فریب فردی در فضای مجازی است، می‌تواند پیامدهایی همچون تضعیف مرجعیت علمی، مخدوش شدن اعتماد عمومی، سوءاستفاده از اعتبار حرفه‌ای و به خطر افتادن سلامت شهروندان را به دنبال داشته باشد.
دکتر الناز رحمانی، جامعه‌شناس در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری سلامت (طبنا)، با تحلیل جامعه‌شناختی این موضوع و با تکیه بر نظریه‌های اروین گافمن، پیر بوردیو و ماکس وبر، معتقد است جعل هویت حرفه‌ای در فضای مجازی را باید یکی از تهدیدهای جدی برای اعتماد اجتماعی و سلامت عمومی دانست؛ چراکه در چنین فضایی ممکن است ظاهر حرفه‌ای و شهرت مجازی جایگزین تخصص و صلاحیت واقعی شود.
جعل هویت پزشکی؛ فراتر از یک دروغ ساده در فضای مجازی
دکتر رحمانی با اشاره به ابعاد اجتماعی و فرهنگی معرفی افراد فاقد صلاحیت در جایگاه پزشک و سایر اعضای گروه پزشکی اظهار کرد: این مسئله را نباید صرفاً به‌عنوان دروغ‌گویی چند فرد در فضای مجازی در نظر گرفت. ما با پدیده‌ای روبه‌رو هستیم که ابعاد اجتماعی و فرهنگی گسترده‌تری دارد و می‌تواند پیامدهایی مانند بحران اعتماد اجتماعی، تضعیف مرجعیت علمی، جعل هویت حرفه‌ای، کالایی شدن سلامت و تغییر معیارهای اعتبار در جامعه دیجیتال را به دنبال داشته باشد.
وی افزود: زمانی که فردی بدون برخورداری از تحصیلات آکادمیک، دانش تخصصی یا صلاحیت حرفه‌ای مرتبط، خود را پزشک یا عضو یکی از گروه‌های پزشکی معرفی می‌کند، در واقع از اعتبار اجتماعی یک حرفه تخصصی برای جلب اعتماد مردم و کسب شهرت و درآمد بهره‌برداری می‌کند. چنین رفتاری علاوه بر فریب مخاطب، مرز میان تخصص واقعی و ادعای تخصص را مخدوش می‌کند.
روپوش سفید و تصاویر درمانی؛ ابزار ساخت هویت حرفه‌ای جعلی
این جامعه‌شناس با استناد به نظریه «مدیریت تأثیر» اروین گافمن، به تشریح چگونگی شکل‌گیری هویت‌های غیرواقعی در شبکه‌های اجتماعی پرداخت و گفت: گافمن معتقد است افراد در زندگی اجتماعی مانند بازیگران روی صحنه عمل می‌کنند و تلاش دارند تصویری مشخص از خود به دیگران ارائه دهند تا بر برداشت آن‌ها از شخصیت و جایگاه اجتماعی‌شان تأثیر بگذارند.
رحمانی ادامه داد: این نظریه در تحلیل رفتار کاربران اینستاگرام کاربرد قابل توجهی دارد. برای مثال، برخی افراد با استفاده از روپوش سفید، انتشار تصاویر در محیط‌های درمانی، به‌کارگیری اصطلاحات تخصصی و نمایش سبک زندگی منتسب به جامعه پزشکی، تلاش می‌کنند تصویری از یک پزشک متخصص و قابل اعتماد در ذهن مخاطب ایجاد کنند؛ در حالی که ممکن است اساساً فاقد تحصیلات یا صلاحیت حرفه‌ای مرتبط باشند.
وی تصریح کرد: در چنین شرایطی، ظاهر حرفه‌ای جایگزین تخصص واقعی می‌شود و مخاطب نیز بر اساس نشانه‌های ظاهری درباره صلاحیت فرد قضاوت می‌کند.
اعتماد کاذب؛ نخستین پیامد جعل هویت پزشکی
رحمانی با تشریح پیامدهای اجتماعی این رفتار اظهار کرد: از منظر نظریه گافمن، نخستین پیامد این رفتار، ایجاد اعتماد کاذب در مخاطب است. دومین آسیب، جایگزین شدن ظاهر حرفه‌ای به‌جای دانش و تخصص واقعی است؛ موضوعی که در حوزه سلامت می‌تواند پیامدهای بسیار جدی داشته باشد.
وی با اشاره به نمونه‌هایی از آسیب‌های احتمالی در حوزه خدمات دندان‌پزشکی افزود: اگر فردی فاقد صلاحیت در زمینه خدمات دندان‌پزشکی اقدام به ارائه خدمات درمانی کند، ممکن است بیمار با آسیب‌های جدی و گاه جبران‌ناپذیر دندانی مواجه شود؛ به‌گونه‌ای که در ادامه به درمان‌های پیچیده، پروتز یا ایمپلنت نیاز پیدا کند.
این جامعه‌شناس همچنین تبدیل هویت حرفه‌ای به ابزاری برای کسب شهرت و درآمد و دشوارتر شدن تشخیص متخصصان واقعی از افراد فاقد صلاحیت را از دیگر پیامدهای این پدیده دانست و تأکید کرد: وقتی نشانه‌های ظاهری جایگزین معیارهای علمی شوند، اعتماد مردم به تخصص واقعی نیز آسیب می‌بیند.
شهرت مجازی به جای شایستگی علمی؛ آسیب به سرمایه اجتماعی
دکتر رحمانی در ادامه، با اشاره به نظریه سرمایه اجتماعی پیر بوردیو گفت: از دیدگاه بوردیو، سرمایه اجتماعی به منابع و امتیازاتی اشاره دارد که افراد از طریق روابط و شبکه‌های اجتماعی خود به دست می‌آورند. در فضای اینستاگرام، تعداد دنبال‌کنندگان، میزان تعامل، ارتباط با چهره‌های شناخته‌شده و حضور در شبکه‌های اجتماعی گسترده می‌تواند به ایجاد نوعی اعتبار و سرمایه اجتماعی منجر شود.
وی افزود: این سرمایه اجتماعی در برخی موارد قابلیت تبدیل شدن به سرمایه اقتصادی را نیز دارد. به همین دلیل، افرادی که بدون داشتن صلاحیت علمی خود را در جایگاه پزشک یا متخصص سلامت معرفی می‌کنند، ممکن است از اعتماد عمومی به این جایگاه برای افزایش شهرت، جذب مخاطب و کسب درآمد استفاده کنند.
به گفته این جامعه‌شناس، کاهش ارزش اعتبار علمی، تبدیل اعتماد عمومی به ابزار اقتصادی، شکل‌گیری رقابت نابرابر میان متخصصان واقعی و مدعیان و گسترش شهرت‌محوری به‌جای تخصص‌محوری از پیامدهای چنین وضعیتی است؛ به بیان دیگر، در چنین فضایی ممکن است شهرت مجازی جای شایستگی علمی را بگیرد.
جعل عنوان پزشکی و تضعیف اقتدار متخصصان واقعی
رحمانی با بررسی این موضوع از منظر نظریه اقتدار مشروع ماکس وبر اظهار کرد: در این زمینه می‌توان از دیدگاه ماکس وبر درباره اقتدار مشروع و کنش اجتماعی نیز بهره گرفت. اقتدار حرفه‌ای پزشکان و سایر اعضای گروه پزشکی باید بر پایه دانش تخصصی، صلاحیت حرفه‌ای، قوانین و مقررات مشخص شکل بگیرد.
وی ادامه داد: وقتی فردی بدون برخورداری از این شرایط خود را پزشک یا متخصص معرفی می‌کند، در حقیقت تلاش دارد از اعتبار و اقتدار اجتماعی یک جایگاه حرفه‌ای بهره‌مند شود، بدون آنکه مبانی واقعی و مشروع آن را داشته باشد.
این جامعه‌شناس خاطرنشان کرد: این وضعیت می‌تواند اقتدار متخصصان واقعی را تضعیف کند، مرز میان تخصص و ادعای تخصص را از بین ببرد و اعتماد عمومی به نظام پزشکی و نهادهای علمی را کاهش دهد. همچنین مردم در تشخیص منابع معتبر اطلاعات سلامت با سردرگمی مواجه می‌شوند؛ موضوعی که در نهایت می‌تواند سلامت افراد و اعتماد آنان به جامعه پزشکی را تحت تأثیر قرار دهد.
ضرورت آگاهی‌بخشی عمومی و نظارت بر فعالیت‌های سلامت‌محور در فضای مجازی
دکتر رحمانی در پایان، با تأکید بر ضرورت صیانت از اعتبار حرفه‌ای جامعه پزشکی اظهار کرد: اعتبار حرفه‌ای در حوزه سلامت نباید بر اساس ظاهر، تعداد دنبال‌کنندگان یا میزان شهرت مجازی ارزیابی شود. تخصص پزشکی و حرفه‌های وابسته به آن دارای ضوابط علمی و قانونی مشخصی هستند و احراز صلاحیت افراد باید بر همین مبنا صورت بگیرد.
وی افزایش آگاهی عمومی درباره ضرورت بررسی مدارک و صلاحیت حرفه‌ای ارائه‌دهندگان خدمات سلامت را ضروری دانست و افزود: مردم باید بدانند که هر فردی با پوشیدن روپوش سفید، انتشار تصاویر در محیط درمانی یا استفاده از اصطلاحات پزشکی، لزوماً متخصص و صاحب صلاحیت نیست.
این جامعه‌شناس تأکید کرد: صیانت از اعتماد عمومی به جامعه پزشکی مستلزم توجه هم‌زمان به مسئولیت‌پذیری اجتماعی، آگاهی‌بخشی عمومی و نظارت بر فعالیت‌های حرفه‌ای در فضای مجازی است. سلامت عمومی نباید قربانی شهرت‌طلبی و بهره‌برداری اقتصادی از اعتماد مردم شود.
گفتگواز:علی احمدی نیا
نظر شما